ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جوگرافیای ئابوری و ئاگر

زیادەڕۆیی نییە ئەگەر بڵێین بێ پاشخانترین تێگەشتن لەو شڕۆڤانەدایە، کە پێیان وایە لەپاش یەکلابونەوەی دۆسیەی ئێران ناوچەکە بەرەو کەناری ئارامی و وەرچەرخانێکی بنەڕەتی دەچێت، ئەم تێڕوانینە زۆر دورە لە ڕاستییە سیاسییەکانەوە و لۆژیکی تێدانیە چونکە هەرکەسێک شارەزاییەکی قوڵیشی نەبێت تەنها بە خوێندنەوەیەکی سەرەتایی تێدەگات ناکۆکییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕەهەندێکی سنووردار و کاتییان نییە، بەڵکو ڕەگ و ڕیشەیان لە بەرخوردە جیۆپۆلیتیکییە نێودەوڵەتییەکان و تێکهەڵکێشانی بەرژەوەندییە یە هەرێمایتییەکاندا داکوتاوە، بۆیە هەر جۆرە تێڕوانینێکی ئاسۆیی، ئارامی بە تەنها لە ڕێگەی چارەسەری یەک دۆسیەوە ببینێت فەرامۆشکردنی هەقیقەتی ئەم نەخشە ئاڵۆزیەو نەتیجەی کورتبینی و بێئاگاییە لە قوڵایی ئەو کێبڕکێ ستراتیژی و یانەی، کە بزوێنەری ڕاستەقینەی گۆڕانکارییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستن.

ناسەقامگیری بەردەوامی ئەم جوگرافیایە زیاد لە هۆکارێکی هەیە، بەڵام وەک ئاماژەمان پێـدا، بە پلەی یەکەم بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، کە لە یەک کاتدا گیرۆدەی دو دۆخی هاوتەریب و دژبەیەکە. لە لایەکەوە، ڕێڕەوی گرنگترین هێڵەکانی گواستنەوەی نێودەوڵەتی وزە و بازرگانییە و خاوەنی یەدەگێکی زەبەلاحی نەوت و گازی سروشتییە لەگەڵ ڕێڕەوە ئاوییە ستراتیژییەکانی وەک گەروی هورمز، بابولمەندەب و نۆکەندی سوێس، کە ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە دەبینن لە کۆنترۆڵکردنی شادەماری گواستنەوەی کاڵا و وزەی دا، ئەمە وای کردوە ئاراستەی نرخ و هەڵکشان و داکشانی بۆرسە یەکان بە خۆیەوە گرێ بدات، لە لایەکی دیکەشەوە، مۆڵگەیەکی بەرفراوانی جەنگ و ململانێی بەوەکالەت و ناسەقامگیرییە سیاسی و سەربازییەکانە، کە لە پاشخانە فیکری و ئایدۆلۆژییەکان و گرێ مەزهەبییەکانەوە سەرچاوەی گرتوە، بەریەککەوتنی ئەم دو ڕەهەندە ناکۆکەش، سروشتی ئەو کرۆکە جیۆپۆلەتیکییە چەقبەستوەمان پیشان دەدات، کە لە ڕابردو و ئێستادا تەواوی خەسڵەت و ناسنامەی ئەم ناوچەیەی داڕشتوە، بەواتایەکی رونتر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست جوگرافیایەکە بە دەستێک شادەماری گرتوە و بە دەستەکەی دیکەشی ئاگری لە جەستەی خۆی بەرداوە.

ئەگەر لە چوارچێوەی نەزمی نوێی نێودەوڵەتیشدا، کە لە پاش جەنگی دوەمی یەوە سەری هەڵداوە، سەیری ڕوداوەکان بکەین، دەبینین ئەم جوگرافیایە لە هیچ قۆناغێکی مێژوییدا ئۆقرەیی و هێور بونەوەی بە خۆیەوە نەبینیوە، لە جەنگەکانی عەرەب،ئیسرائیل و شەڕی ئێران،عێراقەوە بگرە، تا دەگاتە جەنگی کەنداو، ئەفغانستان، پرۆسەی ئازادکردنی عێراق، سەرهەڵدانی قاعیدە و داعش، وەرچەرخانەکانی بەهاری عەرەبی و قەیرانەکانی ووڵاتانی کەنداو لە ساڵی ٢٠١٧، شانبەشانی چەندین شەڕی دیکەی ڕاستەوخۆ و بەوەکالەت، تازەترین وێستگەی ئەم گرژییانەش، پێکدادانەکانی ئەمریکا و ئیسرائیلە لەگەڵ ئێراندا، سەرجەمی ئەم پێشهاتانەش دەرهاویشتەی هەمان ئەو ململانێ و ئاراستە دژبەیەکە و سیاسییانەن، کە لەم نەخشەیەدا پێشینەیان هەیە، لەم خاڵەشەوە دەگەینە ئەو دەرئەنجامەی یەکتربڕینی خواستی هەژمونخوازی زلهێزەکان لەگەڵ پاشخانە یەکەی ناوچەکەدا، بازنەیەکی داخراو و تەنگژەیەکی تاقەتپڕوکێنی خوڵقاندوە، بە جۆرێک لەپاش داخرانی هەر دۆسیەیەک، خێرا دۆسیە و گرژییەکی نوێ سەرهەڵدەداتەوە.

لێرەدایە تێدەگەین، ئەم بەرهەمهێنانەوە بەردەوامەی ئاڵنگارییەکان، دەرئەنجامی ئەو تێکهەڵکێشە پڕ مەترسییەیە، کە تێیدا گرێ مەزهەبی و کێشە ئایدۆلۆژییە ناوخۆییەکانی ناوچەکە دەکرێنە سوتەمەنی و ئامرازێک بۆ یەکلاکردنەوەی رکابەری ستراتیژیی جەمسەرە گەورەکانی جیهان چۆن؟

لەلایەکەوە، ئەمریکا دەیەوێت لە ڕێگەی کۆنترۆڵکردنی ڕێڕەوەکانی بازرگانی و وزەوە، لەمپەرێک بخاتە بەردەم هەڵکشانی و پێشەسازی چین و پێگەی وزەی ڕوسیاش بێبایەخ بکات، لە بەرامبەریشدا، مۆسکۆ بە بەکارهێنانی وزە وەک ئامرازێکی کاریگەر، کە دو خاسیەتی پێ دەبەخشێت یەکەمیان وەک کارتێکی فشاری سیاسی بۆ سەر ڕۆژئاوا و دوەمیان بۆ بەهێزکردنی ژێرخانی ناوخۆیی خۆی، حوزوری سیاسی و سەربازی هەیە تاکو ئەم ناوچەیە نەبێتە بەدیلی تەواوەتی وزەی وڵاتەکەی.

هەرچی پەکینە، وەک زلهێزێکی قورسایی و فشاری گەورەی خۆی هەیە. ڕاستە وەک ئەمریکا و ڕوسیا دەستێوەردانی سەربازی ڕاستەوخۆی لە ناوچەکەدا نییە، بەڵام بە هێزی و فشاری شاراوەی جیاوازەوە کاریگەریی دروست دەکات، چین لە ڕێگەی پڕۆژەی (پشتێنە و ڕێگە)وە، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەک بڕبڕەی پشتی ئاسایشی وزە و پردی بەستنەوەی هەژمونە بازرگانییەکەی بە جیهانەوە دەبینێت، بۆیە زلهێزەکان بۆ جێبەجێکردنی نەخشە ستراتیژییەکانیان و مسۆگەرکردنی بەرژەوەندییە یەکانیان، پێویستییەکی حەتمییان بەم ئاڵۆزییە ئایدۆلۆژی و ناکۆکییە ناوخۆییانە هەیە ئەمەش وایکردوە بەردەوام گرژی و پشێوییەکانی ئەم سنورە بکرێتە دەرفەتی زێڕین بۆ دەخالەتی سیاسی و سەربازی چونکە لە دۆخی ئاسایی و سەقامگیردا، پاساوی مانەوە و هەژمونخوازییان نامێنێت بەڵام لە نێو ئاگری ئەم ململانێیانەدا، دەتوانن وەک ئاراستەکاری ڕوداوەکان و یاریزانە یەکان، مەرام و ئەجینداکانی خۆیان بەسەر نەخشەی ناوچەکەدا بسەپێنن.

لە پاڵ ئەم کێشمەکێشە نێودەوڵەتییانەشدا، ناکرێت ڕۆڵ و کاریگەریی کاراکتەرە هەرێمایەتییەکانی وەک تورکیا و سعودیە فەرامۆش بکرێت، سعودیە لە هەوڵی داڕشتنەوەی پێگە یەکەیدایە بۆ قۆناغی دوای نەوت و دەیەوێت ببێتە سەنتەرێکی سەرمایەگوزاری ، هەرچەندە لە نێوان زلهێزەکاندا یارییەکی پراگماتیکیانەی هاوسەنگ دەکات، بەڵام لە هەمان کاتدا لە رکابەرایەتییەکی سەختی هەرێمایەتیدایە بۆ پاراستنی پێگەی سەرکردایەتی خۆی و ڕێگریکردن لە باڵادەستی هێزەکانی دیکە، لە بەرامبەریشدا، تورکیا بە بەکارهێنانی پێگە ستراتیژییەکەی، کە پێکبەستنەوەی ئاسیا و ئەوروپایە، کار بۆ فراوانکردنی هەژمونی سەربازی و خۆی دەکات و دەیەوێت ڕۆڵی وەک چەقێکی وزە و یاریکەرێکی حەتمی بسەپێنێت. کێبڕکێی ئەم هێزە هەرێمایەتییانەش بۆ سەپاندنی باڵادەستی خۆیان و بەدەستهێنانی پشکی شێر لە گۆڕانکارییەکانی ناوچەکە، گرێیەکی دیکەی خستوەتە ناو ئەم نەخشە ئاڵۆزەوە

لە ئاکامی تێکچڕژانی ئەم بەرژەوەندییە زەبەلاحانەشدا لەگەڵ ژینگەیەکی پڕ لە جەنگی بەوەکالەت و ناسەقامگیری ناوخۆییدا، بینینی ئاسۆی ئارامی تەنیا لە ڕێگەی چارەسەرکردنی دۆسیەیەکی وەک ئێرانەوە، تێگەیشتنێکی تەواو سەرپێی و نالۆژیکیانەیە، چونکە لەم جوگرافیایەدا جەنگ و لە بازنەیەکی داخراودا بەردەوام یەکتر بەرهەم دەهێننەوە، کەواتە گەیشتنی ئەم ناوچەیە بە سەقامگیرییەکی ڕاستەقینە و هەمیشەیی، بەتەواوی بەندە بە گۆڕانێکی بنەڕەتی لە بونیادی هاوکێشە یەکان و کۆتاییهاتنی ململانێی بەرژەوەندییەکان و تەوژمە فیکرییەکان لەسەر ئەم خاکە ئەمەش رەنگە خەونێکی بەدیــنەهاتو بێت، هەر وەک بێرنارد لویس ڕۆژهەڵاتناسی بەناوبانگ دەڵێت:

(ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست مێژویەکی هەیە لە جوگرافیای خۆی گەورەترە ئەم ناوچەیە گۆڕەپانی ململانێی ئەو هێزانەیە، کە دەیانەوێت نەخشەی جیهان بە ئارەزوی خۆیان دابڕێژنەوە)

لەکۆتاییشدا پرسیارێکی تەمومژاوی هاوکات جەوهەری بۆ ئایندە بەجێدەهێڵین، ئایا لەزروفێکدا خەسڵەتە یەکانی ئەم ناوچەیە دەبنە ئەو ئاوەی بەسەر ئاگری ململانێکاندا بــڕژێت؟ یان دواجار بڵێسەی ئەم ئاگرە خەرمانی سەرمایە و پێگە یەکەشی دەسوتێنێت؟