شیکاریی گەندەڵی و کەمبوونی شەفافیەت لە ناو سیستەمی سیاسی هەرێمی کوردستان بە تایبەت (پارتی و یەکێتی )

ئەحمەد نەوزاد ئیبراهیم

گەندەڵی یەکێکە لە گەورەترین کێشەکانی هەر سیستەمێکی سیاسی و ئابووریی لە جیهاندا، و هەرێمی ش لەم ڕووداوە بێبەش نییە. لە ماوەی ساڵانی ڕابردوو، باس و گفتوگۆی زۆر کراوە لەسەر بوونی گەندەڵی، کەمبوونی شەفافیەت، و تێکەڵبوونی حیزب و حکومەت. پارتی و یەکێتی، وەک دوو هێزی لە سیستەمی سیاسی هەرێم، ڕۆڵێکی کاریگەر دەگێڕن لە بەڕێوەبردنی کارگێڕی و دارایی، بۆیە زۆربەی ڕەخنەکان ئاراستەی ئەم دوو حیزبە دەکرێت.

لە بنەڕەتدا، گەندەڵی بە مانای بەکارهێنانی دەسەڵات بۆ قازانجی تایبەتی دێت. ئەمە دەتوانێت بە شێوەی جیاواز بێت، وەک پارەدزی، بەکاربردنی پۆست بۆ قازانج، یان دەستتێوەردان لە پرۆسەی یاسایی. لە هەرێمی کوردستان، گەندەڵی زۆرجار دارە بە کێشەی سیستەمی، نە تەنها بە تاکە کەسەکان. واتە کاتێک دامەزراندنەکان بە شێوەیەکی سەربەخۆ کار ناکەن و حیزبەکان کاریگەرییان هەیە لەسەر بڕیارە حکومییەکان، مەیدان بۆ گەندەڵی فراوان دەبێت وەکو دۆخی ئێستەی کوردستان کە ڕونو ئاشکرا دیارە کە حیزبەکان چکاری گەریەکیان لەسەر حوکومەت هەیە

هەر لە دەس تێوەردان لە دا هاتو حوکو مەتو چەندانی دیکە .

یەکێک لە هۆکارە یەکان بۆ بوونی گەندەڵی، تێکەڵبوونی حیزب و حکومەتە. لە هەرێمی کوردستان، کە دامەزراندنە حکومییەکان بە تەواوی سەربەخۆ نین و کاریگەریی حیزبیان لەسەرە. ئەمە دەتوانێت وای لێبکات کە بڕیارەکان نە بە بنەمای بەرژەوەندی گشتی، بەڵکو بە بنەمای بەرژەوەندی حیزبی بدرێن. ئەم جۆرە سیستەمە بەردەوام مەترسییە بۆ شەفافیەت و دادپەروەری.

هۆکارێکی تر کەمبوونی چاودێری و دامەزراندنە سەربەخۆکانە. لە هەندێک حاڵەتدا، دامەزراندنەکانی وەک دیوانی چاودێری دارایی یان دادگا ناتوانن بە شێوەیەکی تەواو و سەربەخۆ کار بکەن بگرە زۆر جار کەسانی حیزبی لەو پێگانە دەبینینن ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی کە پرسی گەندەڵی بە شێوەیەکی جددی لێکۆڵینەوەی لەسەر نەکرێت و بەرپرسیاران لە پەیامدانی کارەکانیان دووربن. هەروەها، کەمبوونی میدیای سەربەخۆ و فشاری سیاسی لەسەر ڕۆژنامەنووسانیش دەتوانێت ڕۆڵێکی نەرێنی هەبێت.

لە ڕووی ئابوورییەوە، گەندەڵی کاریگەرییەکی زۆر خراپی هەیە. داهاتە گشتییەکان کە پێویستە بۆ خزمەتگوزاری و پڕۆژەکانی گەشە بەکاربهێنرێن بەڵام زۆر بەداخەوە ئە بینینن داهاتەکان بەزۆری بۆ خزمەتی حیزبە لە هەندێک حاڵەتدا بە شێوەیەکی کارامەیی بەکارناهێنرێن. ئەمە دەبێتە هۆی کەمبوونی خزمەتگوزارییەکان، زیادبوونی بێکاری، و لاوازی ئابووری. هەروەها، متمانەی هاوڵاتیان بە حکومەت کەم دەبێتەوە، کە ئەمە خۆی کاریگەرییەکی قووڵی کۆمەڵایەتی هەیە.

لە ڕووی کۆمەڵایەتی و سیاسییەوە، گەندەڵی دەتوانێت دیموکراسی لاواز بکات. کاتێک هاوڵاتیان هەست دەکەن کە سیستەم دادپەروەر نییە، بەشدارییان لە پرۆسەی سیاسی کەم دەبێتەوە. ئەمە دەبێتە هۆی زیادبوونی بێهیوایی و ناڕەزایی. لە هەندێک کاتدا، ئەم ناڕەزاییە دەتوانێت بگاتە ئاستی خۆپیشاندان و قەیران یان راکردن لە وڵا تو نیشتیمان

بۆ چارەسەری ئەم کێشانە، پێویستە چەند هەنگاوێکی بردرێت. یەکەم، پێویستە شەفافیەت زیاد بکرێت و حکومەت بە شێوەیەکی ڕوون زانیاری لەسەر داهات و خەرجی بڵاو بکاتەوە. دووەم، دامەزراندنە چاودێرییەکان پێویستە بەهێز بکرێن و سەربەخۆییان پارێزراو بێت. سێیەم، جیاکردنەوەی حیزب و حکومەت زۆر گرنگە بۆ کەمکردنەوەی کاریگەریی سیاسی لەسەر بڕیارە دارایی و کارگێڕییەکان. چوارەم، پشتیوانی لە میدیا و کۆمەڵگای مەدەنی پێویستە بۆ ئاشکراکردنی گەندەڵی و بەرزکردنەوەی هۆشیاری گشتیکان و کپنەکردنی دەنگە ناڕازیەکان .

لە کۆتاییدا، دەکرێت بڵێین کە گەندەڵی نە تەنها کێشەیەکی تایبەتی بۆ حیزبێک یان ناوچەیەک نییە، بەڵکو دیاردەیەکی گشتییە کە پێویستی بە چارەسەری سیستەمی هەیە. پارتی و یەکێتی، وەک هێزە یەکان دەتوانن ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕن لە چاکسازی و درووستکردنی سیستەمێکی شفافتر. بڵام نک هەرڕۆڵ ناگێڕن لە باشتر کردنی بڵکو بشێکی زۆر گرنگن لەو گەندەڵیە بەداخەوە، ئەم کێشەیە دەتوانێت بەردەوام بێت و کاریگەرییە خراپەکانی زیاتربکات. بۆیە، پێویستە هەموو لایەنەکان هاوکاری بکەن بۆ داهاتوویەکی باشتر و سیستەمێکی دادپەروەرتر.