ڕیفراندۆمێک کە خەونی کوردی کردە قوربانیی هەڵەی سیاسی!

عبداللە محمد عبداللە – چالاکوان

من ئەم نووسینە بە هەستی خەفەت و تووڕەیی دەنووسم، چونکە ڕیفراندۆمی ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ لە سەرەتاوە بە خەونی سەربەخۆیی دەستی پێ کرد، بەڵام لە کۆتاییدا بووە هۆی لەدەستدانی کەرکووک و بەشێکی زۆر لە ناوچەکانی دەوروبەر.

دەنگی ٩٢.٧٣٪ی «بەڵێ» نیشانی دا کە گەل سەربەخۆیی دەوێت. ئەمە مافی ڕەوای گەلێکە کە ساڵانێک سەرکوت کراوە. بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە: ئایا سەرکردەکان ئەو خەونەیان بە پلانێکی دروست پاراست؟ وەڵامی من نەخێرە.

بەرپرسیاریی یەکەم لەسەر شانی بارزانییە

مەسعود بارزانی و ڕێبەرییەتیی KDP بڕیاری ڕیفراندۆمیان پێش برد، لە کاتێکدا پەرلەمانی کوردستان چالاک نەبوو، KDP و PUK بە یەک دەنگ نەبوون، و هەرێم لە قەیرانی دارایی و سیاسییدا بوو. پرسیارێکی بەو گەورەییەی وەک چارەنووسی نەتەوە، پێویستی بە کۆدەنگیی ڕاستەقینە و دامەزراوەی بەهێز هەبوو؛ نەک بڕیارێک کە زیاتر لە ڕەنگی حزبی و خێزانی دەسەڵات دەچوو. 

سەیرتر لە هەموو شتێک ئەوەیە کە ئاگادارییەکان هەموویان لەبەردەم بوون. ئەمریکا، نەتەوە یەکگرتووەکان و زۆربەی وڵاتان داوای دواخستنیان کرد. ئەمریکا بە ڕوونی وتی ڕیفراندۆم گفتوگۆ لەگەڵ بەغدا زۆر دژوار دەکات و دەنگدان لە ناوچە کێشەلەسەرەکان تەشنج زیاد دەکات. بەڵام ڕێبەرییەتیی کورد گوێی لە هیچ ئاگادارییەک نەگرت.

ئەوان گوتیان ڕیفراندۆم تەنها دەستمایەیەکە بۆ گفتوگۆ. بەڵام چۆن دەکرێت دەرفەتی گفتوگۆی پێش دەنگدان لەدەست بدرێت، پاشان چاوەڕێی گفتوگۆ لەسەر ئەنجامی دەنگدان بکرێت؟ بەغدا پێشتر ڕایگەیاندبوو کە ئەنجامی ڕیفراندۆم قبوڵ ناکات. ئەمە هەڵەی حیساب نەبوو؛ هەڵەیەکی گەورەی سیاسی بوو.

کەرکووک، قوربانیی بڕیارێکی نابەرپرسانە

گەورەترین هەڵە، داخڵکردنی کەرکووک بوو لە ڕیفراندۆمدا. کەرکووک شارێکی فرەڕەگەزە و چارەنووسی بە ماددەی ١٤٠ی دەستووری عێراقەوە پەیوەستە. پێشمەرگە لە ٢٠١٤ کۆنترۆڵی کەرکووکی گرتبوو، بەڵام کۆنترۆڵی سەربازی بە مانای چارەسەرکردنی یاساییی کەرکووک نییە. ڕێبەرییەتیی کورد ئەم دوو شتەی تێکەڵ کرد.

لە ١٦ی تشرینی یەکەم ٢٠١٧، هێزە فیدراڵییەکان کەرکووک و بوارە نەوتییەکانیان گرتە دەست. زۆربەی هێزە کوردییەکان کشانەوەیان کرد، چونکە KDP و PUK هێزی یەکگرتوو و فەرماندەییەکی هاوبەشیان نەبوو. لێکۆڵینەوەکان باس لەوە دەکەن کە بەغدا سوودی لە دابەشبوونی PUK و KDP وەرگرت.

من بەبێ بەڵگە ناڵێم «کەرکووک فرۆشرا». بەڵام دەڵێم کە سیاسییەکان بەرپرسیارییەکی قورس هەڵدەگرن: ئەوان شارێکی مێژووییان خستە ناو قمارێکی سیاسی، بەبێ ئەوەی بەرگرییەکی یەکگرتوو و پلانێکی ڕوونیان هەبێت. ئەنجامەکەی ئەوە بوو کە کەرکووک لەدەست چوو و متمانەی گەل بە سەرکردەکانیش زۆر لاواز بوو.

بەهای ئەو هەڵەیە خەڵک دا

دوای گۆڕینی کۆنترۆڵ، IOM تا ١٩ی تشرینی یەکەم ١١٠,٥٨٦ کەسی ئاوارە تۆمار کرد. لە توزخورماتوو، Human Rights Watch لانی کەم ٥ مەدەنی کوژراو و ٥١ برینداری تۆمار کرد و باس لە تاڵان و سووتاندنی ماڵ و دوکان کرد.

ئەم ژمارانە تەنها ئامار نین؛ ئەمانە خێزانن، ماڵن و منداڵن. سیاسییەکان لەسەر نەخشە و نەوت شەڕ دەکەن، بەڵام خەڵکی کەرکووک ئاوارە دەبن و بهای بڕیارەکانی ئەوان دەدەن.

لە ڕووی ئابوورییەوە، داهاتی KRG دوای لەدەستدانی کەرکووک لە ٥٦٥.٥ ملیۆن دۆلار بۆ ٣٣٧.٤ ملیۆن دۆلار دابەزی، و مووچەی کارمەندان زیاتر کەم کرایەوە.

 کوردستان نە سەربەخۆ بوو، نە کەرکووکی پاراست، بەڵکوو هێزی چانهدانی و داهاتی خۆی لەدەست دا.

ژمارەی ٥١٪ی خاکی لەدەستدراو زۆر دووبارە دەکرێتەوە، بەڵام سەرچاوەی بەهێز بۆ ئەو ژمارەیە نییە. ژمارەی پشتڕاستکراوی باو نزیکەی ٤٠٪ی ئەو ناوچەیەیە کە پێشمەرگە دوای ٢٠١٤ کۆنترۆڵی کردبوو. ئەمەش زیانێکی گەورەیە، بە تایبەتی بۆ کەرکووک و بوارە نەوتییەکان.

کۆتایی:

من دژی خەونی سەربەخۆیی نیم؛ دژی ئەوەم کە سیاسییەکان ئەو خەونە بکەنە قومار بۆ دەسەڵاتی خۆیان. بارزانی و KDP بەرپرسیاریی ی ئەو بڕیارەن، بەڵام PUK و هەموو هێزە دابەشبووەکانیش بێبەرپرسیار نین، چونکە نەیانتوانی یەکگرتوویی دروست بکەن.

دەرسی ٢٠١٧ ئەوەیە: خەونی نیشتیمانی بە دروشم و دەنگدان بە تەنها بەدەست نایەت. پێویستی بە یەکگرتوویی، دامەزراوەی دیموکرات، هێزی بەرگریی یەکگرتوو، ئابووریی بەهێز و دیپلۆماسیی زیرەک هەیە.

کەرکووک پێویستی بە سیاسییەکانی نییە کە تەنها دروشم بدەن؛ پێویستی بە سەرکردەیەکانی هەیە کە بەرپرسیاریی هەڵەکانیان بگرنە ئەستۆ و جارێکی دیکە چارەنووسی گەل نەکەنە قومار.