تەعریب (عەرەباندن) و داگیرکردنی ماڵی کوردان

سەعد حەسەن

لە کەرکووک برینێکی قووڵ و مێژووییە کە تاوەکو ئێستاش کاریگەرییەکان و ململانێکانی بەردەوامە. ئەم پڕۆسەیە تەنها گۆڕینی دانیشتووان نەبوو، بەڵکو هەوڵێکی سیستماتیک بوو بۆ سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەیی شارەکە.
لێرەدا کورتەیەک لەو ڕەهەندانە دەخەینە ڕوو:
١. مێژووی تەعریب لە کەرکووک
پڕۆسەی تەعریب بە شێوەیەکی چڕ لە ساڵانی حەفتاکان و هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو لەسەر دەستی ڕژێمی پێشووی بەعس دەستی پێکرد:
دەرکردنی کورد: هەزاران خێزانی کورد لەسەر زێدی باو و باپیرانیان دەرکران.
هێنانی عەرەبی هاوردە: لە ناوچەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراقەوە عەرەب هێنران و زەوی و ماڵی کوردانیان پێدرا.
گۆڕینی ناوی ناوچەکان: ناوی گەڕەک و گوندە کوردییەکان بۆ ناوی عەرەبی گۆڕدران.
٢. داگیرکردنی ماڵ و زەوییەکان
ئەم پرسە دوای ساڵی ٢٠٠٣ و بەتایبەتی دوای ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧ دووبارە سەری هەڵدایەوە:
کێشەی زەوی کشتوکاڵی: لە ئێستادا لە زۆرێک لە گوندەکانی دەوروبەری کەرکووک (وەک پەڵکانە و سەرگەڕان)، کێشەی جیدی لە نێوان جوتیارانی کورد و عەرەبە هاوردەکان هەیە کە بە پاڵپشتی هەندێک لایەنی سەربازی هەوڵی داگیرکردنی زەوییەکان دەدەنەوە.
بەڵگەنامە کۆنەکان: زۆرێک لەو عەرەبانەی لە سەردەمی بەعسدا گرێبەستیان بۆ کرابوو، ئێستا بەو گرێبەستە کۆنانە داوای گەڕانەوە و داگیرکردنی ماڵ و زەوییەکان دەکەن.
٣. ماددەی ١٤٠ و چارەسەری یاسایی
دەستووری عێراق لە ڕێگەی ماددەی ١٤٠وە هەوڵی دا چارەسەری ئەم کێشەیە بکات بە سێ قۆناغ:
ئاساییکردنەوە: گەڕانەوەی دەرکراوەکان و چوونە دەرەوەی هاوردەکان.
سەرژمێری: بۆ دیاریکردنی دانیشتووانی ڕەسەن.
ڕاپرسی: بۆ دیاریکردنی چارەنووسی شارەکە.
تێبینی: بەهۆی ململانێ سیاسییەکانەوە، جێبەجێکردنی ئەم ماددەیە تووشی سستی و بەربەست بووە، ئەمەش وایکردووە کێشەی خاوەندارێتی زەوی و ماڵەکان وەک کێشەیەکی هەڵپەسێردراو بمێنێتەوە
بێگومان، بارودۆخی ئێستای کەرکووک و ناوچە دابڕێندراوەکان لە ڕووی یاسایی و مەیدانییەوە ئاڵۆزە. لێرەدا وردەکاری زیاتر لەسەر هەوڵە یاساییەکان و بارودۆخی ئێستای گوندەکان دەخەینە ڕوو:
١. بارودۆخی مەیدانیی گوندەکان (بۆ نموونە: سەرگەڕان و پەڵکانە)
ئەم ناوچانە لە ئێستادا ناوەندی ململانێکانن. شێوازی فشارەکان بەم جۆرەیە:
فشاری سەربازی: زۆرجار عەرەبە هاوردەکان بە پاڵپشتی هێزە ئەمنییەکان دەچنە سەر زەوییەکان و ڕێگری لە جوتیارانی کورد دەکەن کە زەوییەکانیان بکێڵن.
بەکارھێنانی گرێبەستە کۆنەکان: عەرەبە هاوردەکان پشت بەو گرێبەستە کشتوکاڵیانە دەبەستن کە لە سەردەمی ڕژێمی بەعس (ساڵانی حەفتا و هەشتاکان) بۆیان کراوە، لە کاتێکدا ئەو گرێبەستانە بەپێی بڕیارەکانی لیژنەی ماددەی ١٤٠ دەبوو هەڵبوەشێنەوە.
٢. هەوڵە یاساییەکان بۆ چارەسەر
لە ڕووی یاساییەوە چەند ڕێگەیەک هەن، بەڵام جێبەجێکردنیان ڕووبەڕووی ئاستەنگی سیاسی دەبێتەوە:
بڕیاری دادگای فیدراڵی: چەندین بڕیار هەن کە جەخت لەوە دەکەنەوە کە ماددەی ١٤٠ هێشتا کارایە و بەسەر نەچووە. ئەمە بنەمایەکی بەهێزە بۆ کورد تا داوای مافەکانی بکات.
هەڵوەشاندنەوەی بڕیارەکانی “لیژنەی کاروباری باکوور”: زۆربەی داگیرکارییەکانی سەردەمی بەعس بە بڕیاری ئەم لیژنەیە بووە. کورد لە ڕێگەی نوێنەرانی لە بەغدا هەوڵ دەدات ئەم بڕیارانە بە یاسایەک لە پەرلەمان هەڵبوەشێنێتەوە.
قەرەبووکردنەوە: یەکێک لە ڕێگە یاساییەکان ئەوەیە کە عەرەبە هاوردەکان ئەو قەرەبووە وەربگرن کە بۆیان دیاریکراوە (١٠ ملیۆن دینار و زەوی لە ناوچەکانی خۆیان) و کەرکووک چۆڵ بکەن، بەڵام زۆریان قەرەبووەکەیان وەرگرتووە و هێشتا ناگەڕێنەوە.
٣. ئاستەنگە یەکان
نەبوونی پارێزگارێکی کورد: دوای ساڵی ٢٠١٧، نەبوونی دەسەڵاتێکی کوردی لە ئیدارەی پارێزگاکە وایکردووە کە زۆرجار فەرمانگەکان (وەک کشتوکاڵ و تاپۆ) لە سوودی عەرەبە هاوردەکان بڕیار بدەن.
فراکسیۆنە کوردییەکان لە بەغدا: کارایی کورد لە بەغدا پەیوەستە بە یەکدەنگییان؛ هەتا یەکدەنگ بن، دەتوانن فشاری زیاتر بکەن بۆ جێبەجێکردنی بودجەی ماددەی ١٤٠ کە پارەی پێویست بۆ قەرەبووکردنەوە دابین دەکات.
چۆن دەتوانرێت ئەم کێشەیە چارەسەر بکرێت؟
کاراکردنەوەی لیژنەکانی ماددەی ١٤٠ لە ناوچە کێشە لەسەرەکان.
یەکخستنی دۆسیە یاساییەکان: هەموو ئەو جوتیارانەی زەوییان داگیرکراوە دەبێت بەڵگەنامە (تاپۆ) ڕەسەنەکانیان پێ بێت کە مێژووەکەی بۆ پێش تەعریب دەگەڕێتەوە.
فشاری نێودەوڵەتی: گەیاندنی دەنگی مەزڵوومییەتی کوردانی کەرکووک بە نەتەوە یەکگرتووەکان وەک گۆڕینی دیموگرافی کە پێچەوانەی یاسا نێودەوڵەتییەکانە.
کورتەیەک: کێشەکە لە ئێستادا زیاتر سیاسییە نەک تەنها یاسایی؛ واتە هەرکاتێک هاوسەنگی هێز لە بەغدا و کەرکووک بگۆڕێت، کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر ئەم دۆسیەیە دەبێت.