کێ نەوت، سنوورەکان و داهاتی نیشتمانیی عێراق دەپارێزێت؟
ئەریڤان بهاءالدین لطیف
ڕۆژانە گوێمان لە لێدوانی ئاگرینی سەرکردەکان دەبێت لەسەر نرخی نەوت و کورتهێنانی بودجە، هەمیشە پرسیارێکی زۆر سادەتر بە مێشکمدا دێت: پێش ئەوەی باسی دابەشکردنی سامانەکە بکەین، بەڕاستی کێ پاسەوانی لە دەرگای خەزێنەکە و بۆرییەکان دەکات؟ کاتێک وڵاتێک لەسەر دەریایەک نەوت دانیشتبێت، پاراستنی ژێرخانی ستراتیژی و دەروازە سنوورییەکان تەنیا ئەرکێکی ئەمنی نییە، بەڵکو مەرجی بنەڕەتیی مانەوەی ئابووریی دەوڵەتە.
لێرەدا دەبێت جیاوازییەکی زۆر ڕوون بکەینەوە؛ وەزارەتی نەوت بەرپرسە لە بەرهەمهێنان و مامەڵە بازرگانییەکان، وەزارەتی دارایی بەرپرسە لە کۆکردنەوەی باج و گومرگ. بەڵام هیچ کامیان ناتوانن ئەرکی خۆیان جێبەجێ بکەن ئەگەر وەزارەتی ناوخۆ، وەزارەتی بەرگری، هێزەکانی پاسەوانی سنوور و دەزگا هەواڵگرییەکان نەیانپارێزن. کۆکردنەوەی داهات شتێکە، بەڵام دابینکردنی زەمینەی ئەمنی بۆ ئەوەی ئەو داهاتە نەدزرێت و نەبرێت، شتێکی تەواو جیاوازە.
با بە چاوێکی کراوەوە سەیری واقیعەکە بکەین. مێژووی ئەم دواییە و ڕاپۆرتە پشتڕاستکراوەکان نیشانی دەدەن کە چۆن دەروازە سنوورییەکان و بەندەرەکانی وەک ئوم قەسر، زۆرجار بوونەتە نێچیری کارتێل و تۆڕە چەکدارەکان کە بە ملیۆنان دۆلار لە داهاتی گشتی دەبەن و بۆ بەرژەوەندیی خۆیان بەکاری دەهێنن. تەنانەت لە ڕاپۆرتە ئەمنییەکانی مانگی نیسانی ساڵی ٢٠٢٦دا، هێشتا بە ڕوونی باس لە کەلێنە ئەمنییەکانی سەر سنوور و لاوازییەکانی پاراستنی ژێرخانی وڵات دەکرێت کە کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر ئابووری هەیە. کاتێک بۆرییەکانی نەوت و تاوەرەکانی کارەبا دەکرێنە ئامانج، یان تانکەرەکانی قاچاخی نەوت بە بەرچاوی خاڵە پشکنینەکانەوە تێدەپەڕن، ئەمە تەنیا شکستی فەرمانبەرێکی گومرگ نییە، بەڵکو شکستی ئەو هێزە چەکدارانەیە کە ئەرکی پاراستنیان پێ سپێردراوە.
لەگەڵ دەستبەکاربوونی وەزیرە نوێیەکانی ناوخۆ و بەرگری لە کابینەکەی عەلی زەیدی، پرسیاری من بۆ ئەوان پرسیارێکی ئابووری نییە، بەڵکو پرسیارێکی کرداری و ئەمنییە: پلانی ڕاستەقینەی ئێوە بۆ پاراستنی ئەم سامانە ستراتیژییانە چییە؟ من هەرگیز ئەوە ناڵێم کە ئەم وەزیرانە کۆنتڕۆڵی تەواوی داهاتی عێراق دەکەن، یان بە شێوەیەکی کەسی بەرپرسیارن لە دیارنەمانی هەر بەرمیلێک نەوت یان هەر دینارێکی گومرگ. نەخێر، وەزیری بەرگری نەوت نافرۆشێت، و وەزیری ناوخۆش داهات کۆناکاتەوە. بەڵام ئەوان بەرپرسیارن لەوەی کە وەڵامی ئەمە بدەنەوە: بۆچی تۆڕە قاچاخچییەکان هێشتا دەتوانن لە بۆشایی نێوان فەرماندەییەکانی ئێوەدا کار بکەن؟ بۆچی هەماهەنگیی نێوان دەزگا هەواڵگرییەکان و هێزە مەیدانییەکان هێندە لاوازە کە سامانی وڵات دەکرێتە ئامانج؟
بە بۆچوونی من، کێشە گەورەکە ئەوەیە کە دەسەڵاتەکان لەسەر زەوی تێکەڵ دەبن و کەس نازانێت کێ بەرپرسیارێتیی کۆتایی هەڵدەگرێت. ئایا هێزەکانی پاسەوانی سنوور دەسەڵات و پشتیوانیی تەواویان هەیە ڕووبەڕووی ئەو مافیایانە ببنەوە کە پشتیوانیی سیاسییان هەیە؟ کاتێک پێکدادانی دەسەڵات لە نێوان سوپا، پۆلیسی فیدراڵی و هێزەکانی تردا لەسەر خاڵێکی ستراتیژی دروست دەبێت، کێ یەکلایی دەکاتەوە کە کێ بەرپرسە لە پاراستنی ئەو ناوچەیە؟
لە کۆتاییدا، پێم وایە ئاسایشی نیشتمانی تەنیا کڕینی چەک و شەڕکردن نییە لە بەرەکانی جەنگ؛ بەڵکو پاراستنی خوێنبەری ژیانی دەوڵەتە کە ئابوورییەکەیەتی. خەڵکی عێراق شایەنی ئەوەن بزانن کێ پاسەوانی ماڵەکەیان دەکات. ئێمە وەک هاووڵاتی، داوای شەفافییەتێکی تەواو دەکەین لە دیاریکردنی بەرپرسیارێتییە ئەمنییەکان، هەماهەنگییەکی ڕاستەقینە لە نێوان دامەزراوەکان، و پێشکەشکردنی ڕاپۆرتی ئاشکرا بە ڕای گشتی سەبارەت بە چۆنیەتیی پاراستنی سامانە ستراتیژییەکانی نیشتمان. ئەگەر سەروەت و سامانی وڵات بە توندی پارێزراو نەبێت، دەوڵەت تەنیا سندوقێکی کراوەیە بۆ تاڵانکردن.
Post Comment