ئێران گرێی ستراتیجی نوێی ئەمریکا
لە کۆنفراسی دافۆس دا ترامپ زۆر بێ شەڕمانە خۆی وەک دیکتاتۆر و خوداوەندی ناوچەی هەژمونی ئەمریکا راگەیاند. ناراستەوخۆ رایگەیەیاند چێتر شتێک نەماوە بە ناوی یاسا و رێسای نێودەوڵەتیەوە، هەموو ئەو وڵاتانەی دەکەونە ناو هەژمونی دەسەڵاتی ئەمریکاوە، دەبێت بە رەهایی لە خزمەت بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا دا بن، گەدای و رەعیەتیان بۆ ئەمریکا قبوڵ بێت. ئەم هەڵوێستەی ترامپ تەواوی وڵاتانی نیەگەران کرد، بە تایبەتی وڵاتانی ئەوروپا. داواکردنی دورگەی گریلاند و باسکردنی وەک ماف و بەشێک لە خاکی ئەمریکا دەشێت وەک یەکەم هەنگاوی جێبەجێکردنی پرۆژەی ستراتیژی نوێی ئەمریکا لێکبدریتەوە.
لەو کۆنفراسەدا دیارترین بەرپەرچدانەوەو تێبینیەکان لە مەڕ ئەجندا و سیاسەت و هەڵوێستە نوێکانی ئەمریکا، لە وەکەی سەرۆکی کەنەدا (مارک کارنی) دا نەقشی وەرگرت. زۆر راشکاوانە تیشکی خستە سەر هەقیەقەتەکان و گۆڕانکاریە نوێکانی دنیا. مارک زۆر بە بوێریەوە کۆتای و داروخانی سیستمی راگەیاند. بەرپابوونی دۆخێک لە ناجێگیری و ئەنارشستی لە سەر ئاستی جیهان کەتوارێکە ئایندەی مرۆڤایەتی دەخاتە مەترسی لە ناوچوون و کارەساتەوە. لەم مەنزیلەدا هەر وڵاتێک بۆخۆی دەستی واڵا دەبێت ئەوەی لە هێز و توانایدایە لە دژی وڵاتانیتر ئەنجامی بدات. یاسا و رێسا نێودەوڵەتیەکان لە لایەن خودی ئەمریکاوە بە تەواوەتی تێکشکێنراون و بەتاڵکراونەتەوە لە مانا و کاریگەری، شەڕ پەل دەهاوێژێت و دەوڵەتی خاوەن هێز، بە سەنگ و قەبارەی خۆی سنورەکانی دەپارێزێت و بەرنامەی سیاسی و نەخشەو پلانی خۆپارێزی دادەرێژێت. بە شێوەیەکی گشتی ستراتیجی وڵاتان سێ ئاراستە وەردەگرن. ئەمریکا و چین و رووسیا ستراتیژی فەروانکردنی هەژمون و دەسەڵاتیان سنوری نیە، لەم بازنەیەدا کۆمەڵێک وڵات دەکەونە ناو ناوچەی هەژمونی ئەم سێ هێزە مەزنەوە، ئەمانە بە گشتی لە سایە و سێبەری ئەجندای زلهێزەکاندا ئەجندا و بەرنامەی سیاسی و ئابووری خۆیان دادەرێژنەوە. هەر لە سەرەتاوە ئەمەریکیەکان رایانگەیاند، کە نیمچە رۆژئاوا موڵکی ئەوانە و هیچ کەسێک، تەنانەت هاوپەیمانە دێرینەکەی ئەوروپایش بۆی نیە بچنە ئەو ناوچەیە. لە سەر ئاستی ش بە پێی ئەو پەیپەرەی لە کۆتای ساڵی ٢٠٢٥ دا بڵاویان کردەوە، نەخشەڕێگای روونیان بۆ مامەڵەکردن لە گەڵ تەواوی وڵاتنی جیهاندا هەیە. لە دەرەوەی ئەم دوو گروپە وڵاتانی ئەوروپا هەن، کە تا ئەورۆ ئاراستە و ستراتیج و ستراکچەری سیاسی و ئابووری نوێی خۆیان بەیان نەکردووە.
بە شێوەیەکی روون زۆربەی وڵاتان لە ئەورۆدا مەیلیان بە لای شەڕدا نیە، بەڵکو کار لە سەر ئاراستەی خۆپارێزی و خۆگونجاندن لە گەڵ کەتواری نوێدا دەکەن. لە خۆرهەڵاتی ناوێندا لە ئەورۆدا دوو وڵات بۆ سیستمی نوێ و ئەمریکا بەربەست و کێشەی گەورەن، ئێران و تورکیا، تورکەکان وەک سیاسەتێکی پراگماتی دەیانەوێت لەنێوان هێزە مەزنەکانی نوێدا گەمەی سیاسی بکەن، ئەجندای سیاسی خۆیان لە بواری خۆپارێزی و مانەوە لەناو بەرنامە و ستراتیژی نوێی ئەمریکا دا بونیاد بنێنەوە، ئەمان دەیانەوێت وەک سەربازێکی ئەمریکا لە ناوچەکەدا بمیننەوە، بەڵام زۆربەی پێشبینیەکان وەک ئەوەی هەندێک لە توێژەرانی تورک بۆخۆیشیان باسی لێوە دەکەن ئەم خەونەی تورکیا لە سێبەری گۆرانکارەکانی چەرخدا زۆر ئەستەمە. هەرچی ئێرانیەکانە لە بەرەی رووسیا-چیندا خۆیان ساخکردوەتەوە، بەڵام بە هۆی پێگەی جوگرافیای ئێران و ئەجندای سیاسی و ئایدیۆلۆژیەوە توشی گێژاوێکی زۆر ئاڵۆز بوونە، ئەمەریکیەکان سورن لە سەر روخانی رژێمی ئێرانی و بە گرێ و بەربەستێکی گەورە لە رێگای ستراتیژی نوێی ئەمریکای دادەنێن، هاوکات بەهۆی وەحشیگەرای و بەلەسەبوونی ئەمریکاوە، پێدەچێت رووسیا و چین نەتوانن وەک پێویست هاوکار و یارمەتیدەری ئێران بن لەم شەڕەیدا.
لە کۆنفراسی دافۆسدا ئەوروپیەکان هەستیان بە پێویستی دارشتنەوەی سستمێکی خۆپارێزی نوێ کرد. بۆیە هەر لەوێدا بڕیار دەدەن نەچنە ناو رێکخراوی (ئەنجومەنی ئاشتی) ئەمریکاوە. ئەم خواست و ئامانجەی ئەوروپا لە کۆنفراسی میونخدا زیاتر روون دەبێتەوەو شکڵ و وێنا وەردەگرێت. ئەمە لە گەڵ ئەوەی تا ئەورۆ جۆرێک لە ناکۆکی و جیاوازی دنیابینی لە نێوان وڵاتانی ئەوروپادا بوونی هەیە، بەڵام بە گشتی لە سەر ئەوە کۆکن، کە پێویستە سیستمکی نوێی خۆپارێزیان هەبێت. لەم سیستمەدا ستراکچەر و فۆرم و شێوازی نوێی سیاسەتکردن و بەرێوەبردن و مۆدێلی فەرمانرەوای و نێودەوڵەتی و باوەری ئەوروپیبوون گەڵاڵە دەبێت. لەم پرۆسەیەدا پرسیارێک دەوروژێت، ئایە ئەوروپیەکان دەتونن ئەم قۆناغە هەستیارە ببڕن و ببنەوە بە هێزکی گەورەی ؟. لە هەقەتدا تا ئێستا روون نیە، بەڵام لێدوانەکەی سەرۆکی کەنەدا وەک زەنگی ئاگادارکردنەوە، کە ئاماژەی بەوە کرد؛ چیتر لەم دۆخە نوێیەدا هێزە ناوەندەکان پارێزراو نین، بۆ ئەوەی ئەورپا پارێزگاری لە بوونی بکات پێویستە هێزێکی گەورە بێت.
ئەنجومەنی ئاشتی رێکخراوێکی نیودەوڵەتی نوێیە، نەخشە و داهێنان و ستراکچەر و ئەجندای لە لایەن ئەمریکاوە دارێژراوەتەوە، سەرۆکی ئەمریکا شا و مەونەزیری ئەم رێکخراوەیە. تەواوی وڵاتانی بەشدار تەنیا ئەندامی گوێرایەڵ و سەربازی بە وەفای ئەمریکا دەبن. لە پەیپەرە دۆکیۆمینتاریەکەی کۆتایی ساڵی ٢٠٢٥ دا ئەمەریکیەکان نا راستەوخۆ دەڵێن؛ لە سیستمی نوێ جیهاندا، راستە سیستمی تاک جەمسەری ئەمریکا کۆتای دێت، بەڵام هەژمونی ئەمریکا لە سنوری هەژموونی خۆیدا دەسەڵاتی رەهای هەیە و کەس لە شانیدا ناوەستێت و هاوبەشی نیە، تەنانەت هاوپەیمانە دێرینەکەی خودی ئەوروپایش. هەڵسوکەوتەکانی ئەمریکا لە ئەورۆدا ئاماژەی دروستی رەهایی ئەم بۆچونەیە، رفاندنی سەرۆکی فەنزویلا و سەپاندی گوشار و باجی ئابووری و سیاسی بە سەر وڵاتندا و هەرەشکردن لە کوبا و مەسیک و چەندین وڵاتیتر، راگەیاندنی شەڕ لە دژی ئێران و داواکردنی دورگەی گریلاند و .. تاد، هەموو ئەمانە بەڵگەی دروستی ئەم بۆچوونەن.
ئەمریکا لە ئەورۆدا بۆ پڕکردنەوەی کەموکوریە ئابووریەکانی و چارەسەری قەیرانی ئابووری، کانزا و نەوت و گازی سروشتی وڵاتان تاڵان دەکات، بە پشتبەستن بە هێزێکی سەربازی مەزن و تەکنۆلۆژیای زۆر پێشکەوتوو ئەجندای خۆی بە سەر تەواوی ئەو وڵاتانەدا دەسەپێنت، کە دەکەونە ناو ناوچەی هەژمونی ئەمەوە.
ئێران لە ئامانجی نوێی ئەمریکادا
شەڕ لە دەرگای ئێرانە و ئاوری جەنگ هەناسەی تەواوی وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوێنی توند کردوە، دەرئەنجام ئەم دۆخە بە کوێ دەگات و چ کارەساتێک بەرێوەیە؟ پرسیارێکە مەترسی و خەیاڵی تەواوی جیهان دەیوروژێنیت. لەم سیناریۆیەدا ئەمەریکیەکان سورن لە سەر شکاندنی شکۆ و هەژمونی ناوچەیی ئێران، ئیسرائیلیەکان دەستیان لە وێناکردنی نەخشەی رووداوەکاندا هەیە. لەم مەنزیلەدا هیچ ئەگەرێک بۆ پاشگەزبوونەوەی ئەمریکا نیە، تەنیا قسە لە سەر ئەویە شەڕ و رووداوەکان، گۆرانکاریەکان چ ئاراستە و فۆرم و دەرئەنجامێک لە خۆدەگریت. لەم پرۆسەیەدا، دوو ئەگەر هەن شەڕ یان تەسلیمبوونی ئێران و دانووستان، لە ئەگەری شەڕدا چ مۆدێلێک دەبێتە هەڵبژاردەی کۆتای، مۆدێلی فەنزویلا، یان مۆدێلی شەڕی عێراق- سوریا؟. لە ئەگەری دانوستاندا چ دەخوڵقێت و لە ئەگەری شەڕدا چی دەدورێتەوە؟. لە ئەگەری دانوستاندا دەبێت ئێران مەرجەکانی ئەمریکا قبوڵ بکات، مەرجەکان بریتین لە؛
– داخستنی مەلەفی ئەتۆمی بە رەهایی.
– تەسلیمکردنی تەواوی بڕی یۆرانیۆمی مەخزونی ئێران.
– تێکشکان و لەناودانی سیستمی موشەکی دوورهاوێژ و سیستمی بەرگری ئاسمانی ئێرانی.
– ڕاگرتنی پشتگیریەکان و هاوکاریکردنی بۆ حزبوللەی لووبنان و گروپە چەکدارەکانی شیعەی عێراقی و حوسیەکان و دەستتێوەرنەدان لە کاروباری وڵاتانی ناوچەکە بە گشتی.
– داننان بە ئسرائیلدا وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ و ئازاد و رێزگرتن لە ئەجندای سیاسی ئەم وڵاتە.
بە هەموو گریمانە و باوەرێک، ئێران بە جێبەجێکردنی ئەم مەرجانە دروخێت، هەر ئەمەیش هۆ ئەوەیە تا ئەورۆ ئێرانیەکان مل بۆ جێبەجێکردنی مەرجەکانی ئەمریکا نادەن و ئەگەرکانی هەڵگیرسانی شەڕ زیاتر نزیک دەبیتەوە. لە ئەگەری هەڵگیرسانی شەڕدا بە هەموو لۆجیکێک لەم شەڕەدا ئێران موەفەق نابێت، دەرئەنجامیش کارەسات چاوەروانی تەواوی ناوچەکە دەکات.
ئێران لە ئەگەری دووبارەبوونەوەی سیناریۆی ئۆکرانیادا
لە درەوەی ئەم ئەگەرانە هەندێک بۆچوون باس لە وە دەکەن، کە دەشێت شەڕ درێژە بکێشت و سیناریۆی شەڕی ئۆکرانیا – رووسیا دووبارە ببێتەوە. لەم ئەگەرەدا رووسەکان دەستەوەستان نابن، دوور نیە بە نزیکبوونەوەی روخانی دەوڵەتی ئێرانی رووسەکان هێرش و پەلاماری بەشێک لە خاکی ئێران نەدەن، بە تایبەتیش ئەو ناوچانەی دەبنە سەرچاوەی مەترسی بۆ سەر رووسیا و هاوکات ناوچە نەوتاویەکەی دەریای خەزەریش داگیر دەکەن، بەم سیناریۆیە ئەمەریکا تووشی رووبەروببونەوە لە گەڵ رووسیادا دەبێت، لێرەوە کێشەو قەیرانەکە زۆر گەورەتر و فەروانتر و قوڵتر دەبێتەوەو ئەگەری پێکدادانی هەردوو زلهێزی نوێی جیهان مرۆڤایەتی دەخاتە بەڕ مەترسی لە ناوچوونەوە.
Post Comment