چەند تەوەرێکی هەستیار لە هەرێم – بەشی دوەم

حوکمرانی

نزیکەی شەست ساڵە کارەساتی مەلایی و جەلالی ناخی بزافی کوردایەتی، تایبەت لە باشور، هەراسان کردوە و تا ئەم چرکەیەش بە شێوازی جیاواز بەردەوامە.

دوای راپەرین و یەکەم هەڵبژاردن بۆ پەرڵەمانی کوردستان لاسەنگی هێز لە نێوان ئەو دو لایەنەدا بە قازانجی پارتی بو، لە ئاکامدا هەر دو لا بە پرەنسیپی فیفتی فیفتی بۆ حوکمرانی قایڵ بون. لێرە بە دواوە دابەشکردنی دەسەڵات و بەرژەوەندیەکانی ئەو دو هێزە بۆتە کۆڵەکەی بنەرەتی حوکمرانی لە هەرێم، حوکمرانیەک هەر یەک لەو دو تەرەفە مافی ڤیتۆیان هەیە، نەریتێک نامۆ بە سەرجەم پرەنسیپەکانی دیموکراسی، وەک بەرپرسی پێشوی دەستەی کارگێری مەکتەبی سیاسی لە سەردەمی دەسەڵاتیدا رایگەیاند: یەکێتی یەک کورسیش بێنێت هەر یەکێتیە، جاران پشتئەستور بو بە مێژو کەچی ئێستا لە پەنای چەمکەکانی دیموکراسیدا بەدوای دەسەڵاتی ئایندەیدا دەگەرێت. ئەم دو هێزە ناو بە ناو بە هێز و رەنگی تر وەک هێزە ئیسلامیەکان، کۆمۆنیست، گۆران و کەمایەتیە نەتەوەیی و ئاینیەکانی باشور حوکمرانی ئارایشتە دەکەن. کاتێکیش ئەمەیان بە دڵ نەبوە پولێکیان پێوە ناون، عەرەب وتەنی : ” عادت حلیمە الی عادتها القدیمە “.

تا ئەم چرکەیەش پرەنسیپی حوکمرانی هەرێم زادەی پاشماوەکانی مەلاێی و جەلالیە، ئێستا لوتکەی دەسەڵاتی حوکمرانی لای پارتیە، نزیکەی ساڵێک دوای هەڵبژاردنەکان بۆ پەرڵەمانی کوردستان ئەو دو تەرەفە ناتوانن لەسەر پێکهینانی کابینەی نوێ ریكبکەون. نامۆ نیە لەو قورە هەر ئەو تۆزە چاوەروان دەکرێت.

زیادە بۆ ئەم پرسانە چەند رۆژنامەگەرێکی ئەوروپی ماوەیەکە بە وردی بەدواداچونیان کردوە و دەیکەن بۆ سپێکردنەوەی پارەی رەش لەلایەن چەند بەرپرسێکی باڵای کورد لە حوکمرانی هەرێم و بەغدا.

فەرمانرەوایی

فەرمانرەواییە لۆکاڵیەکان ئاوێنەیەکی زەقی حوکمرانیە لە هەرێم، ئەمە سەرەرای ئەوەی هەڵبژرادن ناو بە ناو بۆ ئەنجومەنی پارێزگاکان دەکرێت. با بزانین چەند کادری یەکێتی و پارتی لە زۆنەکانی یەکتردا دەسەڵاتیان هەیە؟

لە ئیدارە لۆکاڵیەکانی پارێزگاکانی هەولێر، دهۆک ( زۆنی دەسەڵاتی پارتی) یەک بەرپرسی ئیداری گرنگی سەر بە هیچ لایەنێکی تر بە زەرەبەنیش نابینیت، هەمان واقعیش کەم یاخود زۆر لە زۆنی دەسەڵاتی یەکێتیدایە، بابێن جەردێکی ورد و دروستی یەکە ئیداریەکانی زۆنی کەسک بکەن، پۆلیس، ئاسایس، شارەوانی، تاپۆ، خوێندن، تەندروستی وزەوی زار و …، تا بەرچاوی هاوڵاتی دەرباری دابەشکردنی دەسەڵاتەکان رۆشن بێت.

لە هۆڵەند لە چوار گەورەترین پارێزگاکانی: ئەمستردام، رۆتەردام، ئوترێخت و لاهای سێ پارێزگاری ئەو پارێزگایەنە لە بەرەی ئۆپزسیۆنن و ژنیشن.

بیرۆکراسی

کاتێک لە سایەی حوکم و قەدەری سەپێنراوی سیاسی و حوکمرانی و زوڵمی فەرمانرەوایی دەگوزەرێین، بەڵام بەهۆکاری رەچاوکردنی بەرژەوەندیە باڵاکانی باشور لەم دۆخە دژوار ئاڵۆزەی ناوچەکە و عێراق ناچار کرابین چاومان لەم دەسەڵاتە لەتبوە بۆ ساتێک بنوقێنێنن و زمانمان قوفڵ بدەین دەبێت چۆن بروانینە سەپان و بەکرێگیراوەکانی ئەم دو هێزە لە پرسە هەستیارەکانی ژیانی هاوڵاتیان لەم هەڕێمە کڵۆڵەدا؟ کەس کار دۆستان لە تاراوگە سەردانی سلێمانی دەکەن، کاتێک دەگەرێنەوە بۆ ئەوروپا زۆربەیان شاری سلێمانی بە نیمچە کەلاوەیەک دەشوبهێنن.

دۆستێکی دێرین و تێکۆشەرێکی دێرینی جاران سەر بە یەکێتی بۆ زیاتر لە چەند مانگێک گەرایەوە بۆ شارە حەیاتەکە بۆ یەکلاییکردنەوەی یاسایی ئیرسی دایک و باوکی کە لە دو ساڵدا کۆچی دواییان کردوە، بەرپرس و فەرماندە گەندەڵ و کاسەلێسەکانی سلێمانی دەستەدەستی دنیایان پێکردوە، ناو و پۆستیان ناسراون و سەر بە چ شا گەندەڵچیەکی یەکێتیین.کورد وتەنی حەیا قەترەیەکە کە تکا دە تکێت. ئەمە واقعی فەرمانرەواییە لە زۆنی کەسکدا، خوازیارم شارەزاکانی زۆنی زەرد باس لە چیرۆکەکانی ئەو دەڤەرە بکەن!

پەرڵەمانتارانی کورد

لە گەڵ یەکەم پرۆسەی هەڵبژاردن بۆ پەرڵەمانی کوردستان و عێراقی دوای سەدام تا ئەم چرکەیە دەکاتە ٣٤ ساڵ بۆ هەرێم و ٢٢ ساڵ بۆ بەغدا هەشت خولی پەرڵەمان بۆ هەرێم و پینج خولی پەرڵەمان بۆ بەغدا بەرێوەچون. کورد نزیکەی ٨٠٠ پەرڵەمانتاری بۆ هەرێم هەبوە و نزیکەی ٣٠٠ پەرڵەمانتاریش بۆ بەغدا.

غەدرێکی گەورەیە بڵییت چەند دڵسۆزێک لەم هەزار پەرڵەمەنتارانە رۆڵی بەرچاویان بۆ پرسی کورد و کێشەکانی نەبوە، وەلێ ئەوەی شایستەی ئاماژە پێکردنە زۆربەی ئەم سەدان پەرڵەمەنتارانە زادەی واقعی سیاسی کوردستانن و سەرکەوتو نەبون لەوەی نوێنەری کورد و پرسەکانیان بن.

تێدەگەم هەندێک لەو نوێنەرە ساختەچیانە، بێگومان ناو و پرۆفایلیان ئاشکران، سەرقاڵی ئەوە بون ماڵ و منداڵیان لە وڵاتە ئارامەکانی دنیا بە هۆی ەکانیان لەگەڵ باڵیۆزخانەکانی ئەووڵاتانە نیشتەجێ بکەن، بەشێکیش لێێان بونەتە دەسکەلای سەرکردە وبەرپرسە دوژمنەکانی کورد لە دەسەڵاتدارانی شۆڤینزمی مەزهەبی و نەتەوەیی لە بەغدا.

لایەنی کەم دەکرا لەو داهاتە زۆرەی وەری دەگرن: موچە، قەرەبوی پاسەوانەکان کە زۆربەی ساختەن و بونیان نیە، قەرەبوکردنەوەی کرێی نیشتەجێبون، هاتوچۆ و چەندین داهاتی وەهمی، بە فەرمی سندوقێکی هاریکاریان بۆ خوێندکارەکانی نەتەوەیەکەیان دروست بکردایە. ئەم توێژە ساختەچی و فێڵبازەی کورد شایستەی ئەوەیە لە دەهالیزەکانی مێژودا رەشنوس بکرێت.

نوسینی: چیا عەباس

رۆتەردام: ٩ ئۆکتۆبەر ٢٠٢٥