کارزانەکانی شارو شاخ

جار بینراوە: (1.6K)

هونەرمەند دلێر ئیبراهیم محەمەد لە ١٩٥١ لە گەڕەکی کانێسکان لە سلێمانی لە دایک بووە، لە منداڵییەوە عاشقی هۆنراوە و دەنگ و ئاوازو گۆرانی و مۆسیقا و سروودی نیشتمانی بووە، تەمەنی نۆ ساڵ بوو ، ئاراسی برای چەند مانگێک بوو ، باوکیان ماڵ ئاوایی لە ژیان کردوە ،( ئەختەر عەزیزمیرزا )ی دایکی بە خەیاتی و بە میهرەبانی پەروەردەی کردوون .

ژیانی قورسی نەداری خانەوادەکەیان و بارودۆخی نائاسایی شارەکەیان و نیشتمانەکەیان ، بژێویی ژیانیانیانی قورس وئاڵۆز تر کرد،بە جۆرێک ناخی پاک و بێ گەردی داگیرکرد بوو ، هەموو خەون و خولیای کەمانێک و مۆسیقای ئەندێشەیی ئەفسانەیی رۆح بوو.

کەمانێک بۆ ئەوەی هەموو خەم و ئازارو نەهامەتییەکانی ژیانی خۆیان و گەلەکەی بە دەنگ و ئاوازی مۆسیقا ، بە زمانی هونەر تۆمار بکات ، تروسکەی نەشئەی ئاسودەیی بگەیەنێت بە دەروونی .

سۆزو رەحمی دایکی ئاسمانێکی بێ سنوور بوو ، بۆ( دلێر و ئاراس ودڵسۆز)، رەنج و ماندووبوونی دایکی بە خەیاتی ، بە زەحمەت بژێو ی یانی دابین دەکرد .

ئەختەر خانی دایکی ، هەموو سۆزێکی رۆحی خۆی دەبەخشی بە دلێروجگەرگۆشەکانی ، هاوڕێ ی دلێری کوڕی بوو ،گوێ ی لە رازو دواکارییەکانی دەگرت

رۆژێک دلێر بە شەرمێکی منداڵانەی بە ئەدەبانەوە ، چیرۆکی خەون وخولیای کەمانێک و عەشقی مۆسیقا و هونەریی بە سۆزە وە بۆ دایکی گێڕایەوە :

داواکارییەکە قورسەکەی دلێر، بە گیرفانی خەیاتی ئەو دابین نەدەکرا ، دەروون و رۆحی هەژاند ، نەیویست خەون و خولیای کوڕەکەی کپ بکرێ ، چاوی بە ژوورەکەیاندا گێڕا ، تەنیا پانکەیەکیان شک دەبرد ، فرۆشتی و کەمانێکی بۆکوڕەکەی کڕی.

مامۆستا ی هونەرمەند سەلاح رەووف بە پەرۆشەوە و بە هەموو توانایەوە ، بە چەندان وانە ، هەموو زانیارییەکانی خۆی لە رووی تیوریی و پراکتیکی ژەنینی کەمان گەیاند بە دلێر ، بە هونەری مۆسیقا گۆشی کرد ، هاوکاری کرد بۆ ئەوەیببێ بە ئەندام تیپی مۆسیقای سلێمانی .

فەرەیدون دارتاش هەموو ئەو تیوری وزانیاریانەی کە لەپەیمانگەی هونەرە جوانەکانی بەغداد خوێندبووی ، بە هێمنی بە دلێریی دەوتەوەوە.، دلێر بوو بە ئەندامی لیژنەی ئیرادەی تیپی مۆسیقای سلێمانی و ئەندامی لیژنەی هونەریی تیپی مۆسیقای سلێمانی .

لە ١٩٧٤ دا لە گەڵ هاوڕێ یانی تیپی مۆسیقای سلێمانی دا روویان کردە شاخ و بوون بەپێشمەرگەی نیشتمان ، لەوێ لە گەڵ هونەرمەدانی شارەکانی تری کوردستان ، ( تیپی مۆسیقای شۆڕش ) ،یان پێک هێنا.

دوای سیناریۆی رێکەوتننامەی جەزائیر ، لە ٤-٦ی ئازاری ١٩٧٥ ی کۆنگرەی ئۆپێک لە جەزائیری پایتەختی جەزائیر ، بە سەرپەرشتی( هاواری بۆمیدیەن ) سەرۆک کۆماری جەزائیرو (سەدام حسین )ی جێگری سەرۆک کۆماری عیراق و (محەمەد رەزا)ی شای ئێران ، رێكەوتن لە سەر زەوییەکانی شەت لعەرەب ،بدرێ بە شای ئێران ، بە مەرجێ یارمەتی کوردو شۆڕشی ئەیلوول نەدات ، ئاش بەتاڵ کرا.

هونەرمەندانی تیپی مۆسیقای سلێمانی لە شاخەوە ، گەڕانەوە بۆ ناوشار، ئەو هەرەس و تێک شکانە بوو بە هۆی سەرهەڵدانی خەون و خولیا و بیرێکی نوێ ، بۆئەوەی هونەرمەندان بە ماندووبوون و عەشقی کلتووری نەتەوەیی لە ئاستی کاریگەری تراژیدیاکانی دوای هەرەس دابن ،

هونەرمەندان بە ئیرادەو بە کارو بەرهەمی نوێ و چرای هیوایەکی نوێ یان لە نیشمان داگیرساند ، بە چەکی کلتوورو هونەریی بەرگریی ، توانیان ئەو تێک شکانە ، کاڵ بکەنوە ، بە رەوتێکی نوێ و ئاسۆیەکی نوێ ، بە بیرێکی نوێ و هونەرێکی نوێ، بە زمانی هونەر ، بەرهەم وهەڵوێستەکانیان بگەیەننە هەموو ماڵێک، بە زمانی هونەر هەموو سنوورە دەست کردەکانیان بسڕییەوە

توانیان بە زمانی مۆسیقا ، هەموو رۆح و دەروونەکان و شكۆی بەهای مرۆڤ و مرۆڤایەتی بهەژێنن، بەنەشئەی مۆسیقا ، تارمایی بێ هیوایی و چنگی خەمۆکی تراژیدیاکان رابماڵن.

لە بۆتەی تراژیدیای دوای هەرەس و خاپوورکردنی گوندەکانی سەرسنوور و کۆمەڵکوژیی کورد ، رۆژێک ،مامۆستا (عوسمان محەمەد ئەمین )،رووی کردە مامۆستا دلێری هاوڕێ ی و وتی:

-ئێمە بە منداڵی چەند عاشقی کەمان و مۆسیقا بووین، هەموو حەزو خولیاو خەونەکانمان ، لە منداڵی دا کپ کرا و نەهاتەدی .

با ئێستا ئەو خولیاو عەشقە کپ کراوەی ناخ و دەروونمان ، بە کەمانەکەمان بگەیەنین بە منداڵانی شارەکەمان، با بەم هەنگاوە سەرەتایانەمان ، هەموو حەز و عیشق وخەونەکانمان ، لە خەون و خولیاو بەهرەی منداڵانی شارەکەمان دا بێنینە دی.

ئەو چەند رستەیە، وەک فلاش باکێک، سەراپا ناخ و رۆحی مامۆستا دلیری هەژاند ، هەموو عەشق وخەونەکانی منداڵی هاتەوە یاد :

دەیان شەوی چوار وەرزی ساڵ ،بە تاسەوە خەونی بە کەمانێکەوە دەبینی ، کەمان خەونەکانی لێ دەبزرکاند ،

لە خەونێکی دا:

(ببوو بە خاوەنی کەمانێک و ببوو کەمانچە ژەنێک و هونەرمەندێکی دیاری شارەکەی ، بێ سنور کەمانەکەی خۆش دەویست ،بە بەردەوامی پرۆڤەی بە هاوڕێ کانی دەکرد .

شەوان پێش ئەوەی خەو چاوەکانی دابگرێت کەمانەکەی لە تەنیشت سەرینەکەیەوە دا دەنا،

دەمە وبەیانی کە خەبەری دەبوەوە ،بە دوای کەمانەکەی دا دەگەڕا ، کەمانەکە لە ژوور سەرییەوە نەمابوو ، خەونەکەی بەتاڵ دەبوەوە،

عەشقی کەمان ، خەون و خولیایی منداڵی و یادەوەریی هەموو وێستکەکانی تەمەنی بوو، ئەو رۆژانەی کە کەمانەکەی بە دەستەوە بوو ، دەیڕوانییە روخساری پڕ لە بەرائەتی هەرمنداڵێکی کورد ، منداڵی خۆی وعەشقی کەمان و خەونەکانی لە بێ دەنگی یان دا دەکەوتەوە یاد:

-بڵێ ی ئەو منداڵە ، وەک ئەوسای مداڵی من ، خەونی کەمانێکی ببێ ، شەوان کەمان خەو لەچاوەکانی بتۆرێنێ و عەشقەی کەمان لە رۆحی دا کپ کرابێ ، بە دای کەمانێک دا عەوداڵ بێ ؟

ئەم هەست و نەست وئیحساسە پڕ لە شکۆی مرۆیانە ، بە جۆرێک ناخی دلیری داگیر کردبوو، نەیدەتوانی ئەو یادە تاڵانە لە بیری خۆی بباتەوە ،ئەو عەشق و خەونەی رۆحی داگیر کرد .

بۆ ئەوەی کەمانەکەی ببێ بە کەمانی هەموو منداڵی شارەکەی ، بۆ ئەوەی خولیاو عەشقەکەی ببێ بە عەشقی مۆسیقا و هونەر بۆ هەموو قوتابییەکانی ، ئەوزانیاریانەی کە لە بواری مۆسیقاو هونەرفێر ببوو، هەموو زانیارییەکانی بە دڵ و گیان و رۆح بە کارزانەکان وفرمانەکانی نیشتمانەکەی دەگەیاند.

مامۆستا دلێر ئیبراهیم ، لە ١٩٧٦ ئۆپەرێتی( ئاهەنگی شوان )ی نوسی ،بۆ ئەو دەقە سوودی لە هۆنراوەیەکی فایەق بێ کەس وەرگرت وە.

مامۆستا دلێر ئیبراهیم ئەندامی کۆمەڵەی مارکسیی لینینی کوردستان بوو،بەڵام ئەو بە تێڕوانینێکی قوڵ و فراونەوە ،ئۆپەڕیتەکەی لە چوارچیوەی (کۆمەڵە )و حزب دا دا قەتس نەکرد .

دەقی ئۆپەرێتی (ئاهەنگی شوان )ی لە بۆتەی بەهاو شکۆی نەتەوە و نیشتمانەکەی دا ، بۆ راپەڕین تۆماری کرد.

مامۆستا دلێر ئیبراهیم لە ئۆپەرێتی شوان ، لە ١٩٧٦ پێشبینی راپەرین ی بۆ کورد کرد بوو، دوای (١٤)ساڵ ،لە راپەڕینی ئازاری ١٩٩١ دا ، لە باشووری کوردستان ، پێشبینیەکەی مامۆستای کارزان و فەرمانەکانی نیشتمان هاتە دی.

ئۆپەرێتی ئاهەنگی شوان

وتەیەک :

نەوەی نوستوو

لە کاروانی ژین دواکەوتوو

خەریکی کات بەسەربرد نـن

مەشغوڵی یاریکرد نـن

لە قەراخ دێ

لەسەرە ڕێ

دوورن لە باسی ئازادی

بێبەشن لە خۆشی و شادی

ڕۆڵەی وەتەن، خاوەنی بیری پێشکەوتوو

ئەیەوێ بخرۆشێ ناو دێی خەولێکەوتوو

شوانەی لەزەت لە ئازادی و سەربەستی دیـو

ئەکات بە نموونەی پیاوی سەربەست

تا هیچ نەبێ بە بیری ئازادی بن مەست

شوانەش نموونەی سەرکردەی لێها تووە

پێویستی نەوەش هەر تەنیا

دەستەیەکی پێشکەوتووە

تا بیان بات

بەرەو ئاوات

نەوەش ئامادەی ڕێی خەبات

هەزاران قوربانی ئەدات

بەمەرجێ وەرگرێ خەڵات

(سەربەستی بۆ گەل و وڵات )

دلێر ئیبراهیم ١٩٧٥

ئۆپەرێتی ئاهەنگی شوان

نووسینی : دلێر ئیبراهیم بە کەڵک وەرگرتن لە هۆنراوەیەکی فایەق بێکەس

لەسەر شانۆ: کۆمەڵێک مێر منداڵ خەریکی یاریکردنـن و کات بەسەربردنـن لە بن چنارێکا، لاوێکی خوێن گەرم، لە دووردێ، دەیەوێت بیانبات بەرەوکاروانی خەبات و تێکۆشان، لەبەر خۆیەوە دەڵێت:

لاو : (نازانم بگریم بۆ ئەم مناڵە ساویلکانەی کە ترسی ڕۆژگار سستی کردوون یان پێبکەنم پێیان، بەڵام نەو… چونکە ئەگەر بگریم ئەبێت بۆ خۆم بگریم وە پێشبکەنم ئەبێت بە خۆم پێبکەنم، چونکە منیش پارچەیەکم لەوان وتەواوکەری کۆڕەکەیانم، وا دیارە نوستوون با خەبەریان بکەمەوە)

لاو : مناڵەکان ….مناڵەکان…. ئەمڕۆیە ڕۆژی تێکۆشان

کچ : بۆچی؟ لەڕێی چی؟ تێکۆشان

کوڕ : بۆ نێشتیمان، بۆ کوردستان، خۆشترین جێی سەرزەمینە

بۆ سەربەستی

بۆ ئازادی

بۆ ژیانی کامەرانی

ژین بێ ئازادی کەی ژینە

کۆرس بە گۆرانی :

ئازادینە ئازادینە

ژیانتان نموونەی ژینە

هیوای ئێمەش ڕاپەڕینە

کوڕ: بەڵێ وایە ڕاپەڕینە

دەست بەینە دەست

پشت با بەخۆمان ببەستین

هەوڵبدەین

لەمە زیاتر ڕانەوەستین

هەوڵبدەین

بۆ ژیانی پڕ سەربەستی

دوور بێ لە ئازارو پەستی

کچ : ئازادبین وەک شوانی بەرغەل بفڕین بجریوێنین وەک مەل

کوڕ: شوان !! جا شوان کەی ئازادە لە ژین؟!؟!

( شوان بە گۆرانی وتنەوە دێتە ژوورەوە) :

من ئازادم من ئازادم من سەربەستم دەروون شادم

بەیانیان زوو لەگەڵ ڕانا دەچمە ئەو دەشت و کێوانە

کوێ خۆشە تیا دەمێنمەوە تا وەکو دەحەسێمەوە

کوێ لەوەڕی خۆشی تیایە مەڕەکانم لەوێدایە

مەڕەکانم نەبوون برسی پارێزراون لە مەترسی

بۆیە دەڵێم من ئازادم من سەربەستم دەروون شادم

کوڕ :

ئێمە شێتی شمشاڵی تۆین کوژراوی وەزع و حاڵی تۆین

پێمان خۆشە بمرین هەموو تا ئەوانەی لە دوامان دێن

بژین ژیانێکی تەواو دوور بن لە شەڕ و مەرگ و خوێن

بەستەی ژیان

کوڕان : هەموو تینوی سەربەستین

کچان : بەو نایە ئێمەش مەستین

هەموو : هۆ هۆ کاکەی شوان شمشاڵ لێ نادەی بۆمان

بێ تا بیکەین بە شایی بە خۆشی خزم و دۆستان

کچان : هۆ هۆ کاکەی شوان دەی شمشاڵت دەربێنە

لە ڕێی ئازادی ژینا یەک یەک گیانمان لێسێنە

کوڕان : وڵاتتان ئازادینە

کچان : بەهەشتی سەر زەمینە

کوڕان : هۆ هۆ کاکەی شوان لە پێناوی خاکمانا

ڕازین سەریش بەختکەین لە ڕێگەی نیشتیمانا (کوردستانا)

کچان : وڵاتتان ئازادینە

کوڕان : بەهەشتی سەرزەمینە

کچ : هۆ هۆ کاکەی شوان تۆش دەست بدەرە دەستمان

کوڕان : هەموو بەیەک دەنگ بڵێین بژی گەل و نیشتیمان

هەموو بەیەک دەنگ بڵێین بژی کورد و کوردستان

شوان : ئەم گڵە زۆر پیرۆزە وەک دایکێکی دڵسۆزە

کچان : فیدای ئەوین هەموومان فیدای ئەوین هەموومان

شوان : ئەم خاکی نیشتیمانە لانەی لاوەکانمانە

ئەم گوڵاڵە سوورانەش خوێنی ڕۆڵەکانمانە

کوڕان : هەموو پشتی یەک بگرین ئازادیمان وەردەگرین

کچ : هۆ کاکەی شوان هۆ کاکەی شوان کوانێ ئاهەنگەکەی جاران؟

شوان : ڕۆڵەکانم کۆرپەکانم بێ تامن ئاهەنگەکانم

من لە تاوی نیشتیمانم ئاگر بەربووە لە گیانم

کچ : هۆ کاکەی شوان سا بەقوربان بۆمان ناڵێی ئاهەنگی شوان

هەموو : ئەڕەنجێین لێت….

کوڕ : هۆ کاکەی شوان بۆمان بڵێ ئاهەنگی شوان

هەموو : با چاوکەین لێت

شوان : باشە بڕۆنە بن چنار چەپڵەم لەگەڵ لێدەن جار جار منیش بانگی ڕانم دەکەم ئاهەنگی شوانی ساز دەکەم

ئەم بەشەی خوارەوە، هۆنراوەی فایەق بێکەسە

شوان : مەڕەکانم چەندە جوانن چەند بە کەڵک و بەستەزمانن

بڕۆن بڕۆن بۆ ئەو لایە زۆر لەوەڕی خۆشی تیایە

مەڕەکان: لوورەی گورگێ دێتە گوێمان نزیک کەوتۆتەوە لێمان

ئەگەر تۆ زوو نەگەی پێمان ئەو بەدخووە دێتە ڕێمان

شوان : لە لوورەی ئەو قەت مەترسن ئەگەر لەو گورگە ئەپرسن

وا ڕای کرد و ملی شکان بازەی دی ڕۆیی تێیتەقان

مەڕەکان:بەهارمان هەر بۆ بمێنێ یەزدان تۆمان لێ نەسێنێ

لە چاکەت قەت دەرناچین هەتا ماوین گەردن کەچین

عەبدوڵلا کەیم مەحمود

وێنەکان :

١-دلێر ئیبراهیم محەمەدی هونەرمەند.

٢-ئەختەر عەزیز میرزا ،دایکی مامۆستا دلێر.

٣-مامۆستا دلێر بە منداڵی

٤-وێنەی ئەو مەشهەدەی دەڵێن :

ئازادینە …ئازادینە

سەرچاوە :

١-چەند زانیاریەکم لە مامۆستای هونەرمەند دلێر ئیبراهیم -ەوە پێ گەیشتووە.

13/12/2025

ەکانی تری نوسەر

ئەستێرەکان

ڕوونکردنەوەى پێگەى کۆى باس:

ناوەڕۆک و دیدگای ئەم ە بەشێک نین لە سیاسەت و هەڵوێستی کۆی باس.

نووسەر بەرپرسیارێتی تەواوی دروستى، یاسایی و ئەخلاقی بابەتەکە لەسەر ئەستۆی خۆیەتی.